NCERT Solutions for Class 7 sanskrit Chapter 14: Chapter 14

Students rely onand Class 7th Sanskrit Deepakam Chapter 15 परिशिष्‍टम् २ धातुरूपाणि to clarify their doubts after class.

Sanskrit Class 7 Chapter 15 परिशिष्‍टम् २ धातुरूपाणि

लकाराः (क्रियापदानां रूपाणि)

सामान्यतः संस्कृतभाषायाम् २००० धातवः सन्ति। तेभ्यः ‘तिङ्’ प्रत्ययान् योजयामः चेत् ते एव तिङन्ताः भवन्ति। तिङ्-प्रत्ययाः येषाम् अन्ते सन्ति ते तिङन्ताः। अथवा लकाराः इति वक्तुं शक्नुमः।
धातवः त्रिप्रकारकाः भवन्ति –

१. परस्मैपदि – धातवः
२. आत्मनेपदि-धातवः
३. उभयपदि धातवः

परस्मैपदि-धातूनां लट्-लकारस्य रूपाणि (वर्तमानकालः)

लट्-लकारः (वर्तमानकालः)

आत्मनेपदिधातूनां लट्-लकारस्य रूपाणि (वर्तमानकालः)

लट्-लकारः (वर्तमानकालः)

परस्मैपदि-धातूनां लृट्-लकारस्य रूपाणि (भविष्यत्कालः)

लृट्-लकारः (भविष्यत्कालः)

आत्मनेपदिधातूनां लृट्-लकारस्य रूपाणि (भविष्यत्कालः)

लट्-लकारः (वर्तमानकालः)

परस्मैपदि-धातूनां लङ्-लकारस्य रूपाणि (भूतकालः)

भूतकालः (वर्तमानकालः)

परस्मैपदि-धातूनां लोट्-लकारस्य रूपाणि

(आज्ञार्थे, प्रार्थनार्थे, विध्यर्थे, निमन्त्रणार्थे, आमन्त्रणार्थे)

परस्मैपदि-धातूनां विधिलिङ्-लकारस्य रूपाणि
(आज्ञार्थे, प्रार्थनार्थे, विध्यर्थे, निमन्त्रणार्थे, आमन्त्रणार्थे)

अधिकं जानीमः (सन्धीनां सामान्यः परिचयः)

सन्धयः

उच्चारणसमये परस्परं वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं ‘संहिता’ भवति। यदा संहिता भवति तदा वर्णेषु परिवर्तनं भवति। एवं प्रकारेण यत्र संहिताद्वारा वर्णानां परिवर्तनं भवति तस्यैव ‘सन्धिः’ इति नाम। व्याकरणे प्रमुखतया त्रयः सन्धयः सन्ति। तेषां पुनः बहवः प्रभेदाः सन्ति। यथा –
सन्धिः-
(१) स्वरसन्धिः
(२) व्यञ्जनसन्धिः (हल्- सन्धिः)
(३) विसर्गसन्धिः

स्वरसन्धयः (अच्-सन्धयः) – सप्त प्रकाराः

१. सवर्णदीर्घसन्धिः
२. गुणसन्धिः
३. वृद्धिसन्धिः
४. यण्-सन्धिः
५. अयादिसन्धिः
६. पूर्वरूपसन्धिः
७. प्रकृतिभावसन्धिः

एतेषु स्वरसन्धिषु केषाञ्चन सन्धीनां सामान्यः परिचयः अत्र प्रदत्तः वर्तते।

१. सवर्णदीर्घ-सन्धिः – ‘अ इ उ ऋ’ एतेषां वर्णानाम् अनन्तरं यदि समानवर्णः भवति तर्हि तयोः द्वयोः वर्णयोः स्थाने एकः दीर्घः आदेशः भवति।
नियम:-
(क) अ + अ = आ,
(ख) अ + आ = आ,
(ग) आ + अ = आ,
(घ) आ + आ = आ

२. गुण-सन्धिः – अ, आ वर्णयोः इ, ई परे ‘ए’ कारः आदेशः भवति। अ, आ वर्णयोः उ, ऊ परे ‘ओ’ कारः आदेशः भवति। तथैव अ, आ वर्णयोः ऋ ॠ परे ‘अर्’ आदेशः भवति। एषः एव गुणसन्धिः” इति। “ए, ओ, अर्” एते गुणाक्षराणि भवन्ति।

नियम: –

३. वृद्धि-सन्धिः – अ, आ वर्णयोः ए, ऐ परे ‘’ऐ’कारः आदेशः भवति। अ, आ वर्णयोः ओ, औ परे ‘औ’कारः आदेशः भवति। तथैव अ, आ वर्णयोः अर् आर् परे ‘आर्’ आदेशः भवति। एषः एव “वृद्धिसन्धिः” इति। “ऐ, औ, आर्” एते वृद्धि – अक्षराणि भवन्ति।

नियमः –

४. यण्-सन्धि: – इ/ई, उ/ऊ, ऋ/ ऋ, लृ वर्णानां असवर्णस्वरे परे क्रमशः तयोः स्थानयोः क्रमश) ‘यू, व्, र्, ल्’ आदेशाः भवन्ति। इ/ई वर्णयोः असवर्णस्वरे परे ‘य’ कारः आदेशः भवति। उ/ऊ वर्णयोः असवर्णस्वरे परे ‘ व ‘ कारः आदेशः भवति। ऋ ॠ वर्णयोः असवर्णस्वरे परे ‘र’ कारः आदेशः भवति। ‘ऌ’ वर्णात् असवर्णस्वरे परे ‘लू’ कारः आदेशः भवति। एषः एव “यण्सन्धिः” इति। “य्, व्, र्, ल्” एते यण्-वर्णाः भवन्ति।

नियमः –