NCERT Solutions for Class 6 sanskrit Chapter 13: Class 6 Sanskrit Chapter 13

Click here to access the bestDeepakam Chapter 13 Question Answer सङ्ख्यागणना ननु सरला textbook exercise questions and answers.

सङ्ख्यागणना ननु सरला Class 6th Sanskrit Deepakam Chapter 13 Question Answer

वयम् अभ्यासं कुर्मः

१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु।

(क) कः एकः अस्ति?
उत्तरम्:
सूर्य:

(ख) कः षण्मुखदेवः अस्ति ?
उत्तरम्:
सुरसेनानी/कार्तिकेयः

(ग) क: त्रिनयनमूर्तिः अस्ति ?
उत्तरम्:
शंकर:

(घ) का सरला अस्ति?
उत्तरम्:
संख्या गणना

(ङ) के अतुलबला : सन्ति ?
उत्तरम्:
अष्ट दिग्गजा:

२. उदाहरणानुगुणं शब्दानां पुरतः उचितां संख्यां लिखन्तु।

यथा-आकाशे ……..१…….. सूर्य : विभाति।
(१, २, ३, ४ )

(क) मम हस्ते ……… अङ्गुलयः सन्ति।
(९, ५, ८, ७)
उत्तरम्:
५

(ख) सप्ताहे ……….. वासराः भवन्ति।
(६, १०, ७, ५)
उत्तरम्:
७

(ग) कार्तिकेयस्य ……… मुखानि सन्ति।
(१,६,१०, ३)
उत्तरम्:
६

(घ) व्याकरणे ……..वचनानि सन्ति।
(१०,९, ३, ५)
उत्तरम्:
३

(ङ) गगने ……… ग्रहाः सन्ति।
(८, ७, ९, १०)
उत्तरम्:
९

३. उदाहरणानुसारं सङ्ख्यां सङ्ख्यापदं च लिखन्तु।

यथा – भवतः परिवारे कति जनाः सन्ति?५,(पञ्च)।

(क) कति दिशः सन्ति? …………, (……..)।
उत्तरम्:
८, अष्ट

(ख) सप्ताहे कति वासराः भवन्ति ? …………, (……..)।
उत्तरम्:
७, सप्त

(ग) वर्षे कति मासाः भवन्ति ? …………, (……..)।
उत्तरम्:
१२, द्वादश

(घ) भवतः कति दन्ताः सन्ति? …………, (……..)।
उत्तरम्:
३२ द्वात्रिंशत्

(ङ) स्वराः कति भवन्ति ? …………, (……..)।
उत्तरम्:
७, सप्त।

४. अधः प्रदत्तेन पदेन सह सङ्ख्यां योजयन्तु।

उत्तरम्:

(क) पञ्च ५
(ख) एकम् १
(ग) अष्ट ८
(घ) विंशतिः २०
(ङ) त्रयोदश १३

५. उपस्थितिपत्रं पश्यन्तु। संख्यां वदन्तु लिखन्तु च।

(क) गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम्:
एकम्

(ख) सुभद्रायाः उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम्:
नव

(ग) स्वयंप्रभायाः उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम्:
दश

(घ) जगन्नाथस्य उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम्:
त्रीणि

(ङ) गणेशस्य उपस्थितिसंख्या का ?
उत्तरम्:
एकम्

६. चित्रं पश्यन्तु, संख्याः वदन्तु द्वितीयचित्रे अङ्कैः च ताः संख्या: लिखन्तु।

उत्तरम्:

७. चित्रं पश्यन्तु, संख्याः वदन्तु द्वितीयचित्रे शब्दैः च ताः संख्याः लिखन्तु।

उत्तरम्:

योग्यताविस्तरः

संख्याप्रसिद्धिः

एकम् – एकं ब्रह्म
द्वे – द्वे अयने (उत्तरायणम्, दक्षिणायनम्)
त्रीणि – त्रीणि वचनानि ( एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्)
चत्वारि – चत्वारि युगानि (कृतयुगम्, त्रेतायुगम् द्वापरयुगम्, कलियुगम्)
पञ्च – पञ्च अङ्गानि (तिथि:, वासरः, नक्षत्रम्, योगः, करणम्)
षट् – षट् रसाः (मधुरः, अम्ल लवण:, कटुः, तिक्तः, कषाय:)
सप्त – सप्त ऋषयः (मरीचिः, अत्रि, अङ्गिराः, पुलस्त्य, पुलहः क्रतुः वसिष्ठः)
अष्ट – अष्ट दिक्पाला (इन्द्रः, अग्नि, यमः, निर्ऋतिः, वरुण, वायुः, कुबेर:, ईशान 🙂
नव – नवग्रहाः (सूर्य, चन्द्रः, मङ्गलः, बुधः, गुरु, शुक्र, शनि:, राहु:, केतु:)
दश – दश दिशा: (पूर्वदिशा, पश्चिमदिशा, उत्तरदिशा, दक्षिणदिशा, आग्नेयकोण:, नैर्ऋत्यकोण:, वायव्यकोण:, ईशानकोण:, ऊर्ध्वम्, अध:)
उत्तरम्:
एक – एक ब्रह्मा
दो – दो काल की गति (उत्तरायण, दक्षिणायन)।
तीन – तीन वचन ( एकवचन, द्विवचन बहुवचन )।
चार – चार युग (सतयुग, त्रेतायुग, द्वापरयुग, कलियुग )।
पाँच – पाँच अङ्ग (तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण)।
छः – छ: रस (मीठा, खट्टा, नमकीन, कडुवा, तीखा, कसैला)।
सात – सात ऋषि (मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वसिष्ठ)।
आठ – आठ दिशाओं के पालक (इन्द्र, अग्नि, यम, निर्ऋति, वरुण, वायु, कुबेर, ईशान)।
नव – नौ ग्रह (सूर्य, चन्द्र, मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु, केतु)।
दश – दश दिशाएँ (पूर्व दिशा, पश्चिम दिशा, उत्तर दिशा, दक्षिण दिशा, आग्नेय कोण, नैर्ऋत्य कोण, वायव्य कोण ईशान कोण,
ऊपर, नीचे)।

गतिविधि-कार्यम्

संख्यागीतम्

एकं द्वे, एकं द्वे। पश्यत किमस्ति मम हस्ते।
त्रीणि चत्वारि त्रीणि चत्वारि। हस्ते पात्रं पात्रे वारि।
पञ्च षट्, पञ्च षट्। जम्बीररसं योजयत।
सप्त अष्ट, सप्त अष्ट। लवणं गुडं च मेलयत।
नव दश, नव दश। शनैः शनैः मन्थयत।।
छात्राः स्मरेयुः।
(छात्रों को याद करना चाहिए। )

परियोजना- कार्यम्

चित्रे रिक्तस्थलेषु अङ्क : संख्यां लिखन्तु।

उत्तरम्:
छात्राः स्वयमेव कुरुत

पठित-अवबोधनम्

१. अधोलिखितश्लोकौ पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-

(i) सप्त वासरा : सप्ताहे ननु
स्वराः सुमधुराः सप्त।
ऊर्ध्वमधस्तात् लोकाः सप्त
ख्याता ऋषयः सप्त।।

प्रश्ना:-

I. एकपदेन उत्तरत-

(i) के सप्त ख्याता ?
उत्तरम्:
ऋषयः

(ii) सप्ताहे कति वासरा: भवन्ति ?
उत्तरम्:
सप्त

(iii) सुमधुरी : के भवन्ति ?
उत्तरम्:
स्वरा:

(iv) स्वरा: कीदृशाः भवन्ति ?
उत्तरम्:
सुमधुरा:

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

सप्त लोकाः कुत्र सन्ति?
उत्तरम्:
सप्त लोका: ऊर्ध्वम् अधस्तात् च सन्ति।

III. निर्देशानुसारं उत्तरत-

(i) ‘वासरा:’ इत्यत्र किम् वचनम् ?
(क) एकवचनम्
(ख) द्विवचनम्
(घ) वचनम्
(ग) बहुवचनम्
उत्तरम्:
(ग) बहुवचनम्

(ii) ‘सप्ताहे’ इति पदे का विभक्तिः ?
(क) सप्तमी
(ख) प्रथमा
(ग) तृतीया
(घ) पञ्चमी
उत्तरम्:
(क) सप्तमी

(ii) अष्ट दिग्गजा धरन्ति धरणीम्
उपकृतिशीला अतुलबलाः। नव ग्रहा ननु विपुले गगने
चरन्ति सततं नियततया।।

प्रश्ना:-

I. एकपदेन उत्तरत-

(i) विपुले गगने के चरन्ति ?
उत्तरम्:
नव ग्रहाः

(ii) अष्ट दिग्गजाः काम् धरन्ति ?
उत्तरम्:
धरणीम्

(iii) उपकृतिशीला: के सन्ति?
उत्तरम्:
दिग्गजा:

(iv) ग्रहाः कति सन्ति?
उत्तरम्:
नव

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

दिग्गजाः कीदृशाः सन्ति?
उत्तरम्:
दिग्गजाः उपकृतिशीलाः अतुलबला : च सन्ति।

III. निर्देशानुसारं उत्तरत-

(i) ‘चरन्ति’ इत्यत्र कः धातुः ?
(क) चरन्
(ख) चर्
(ग) चरन्त
(घ) चरन्ति
उत्तरम्:
(ख) चर्

(ii) ‘धरन्ति ‘ अत्र कः लकार: ?
(क) लङ्
(ख) लृट्
(ग) लट्
(घ) लोट्
उत्तरम्:
(ग) लट्

२. अधोलिखितयोः श्लोकयोः अन्वयौ मञ्जूषातः समुचितानि पदानि चित्वा पूरयत-

(i) लोकशङ्करस्त्रिनयनमूर्ति:
नमाम्यहं तं प्रतिदिवसम्।
चतुर्मुखोऽयं जगतः स्रष्टा
तेन हि सृष्टं जीवकुलं।।

मञ्जूषा – अयं, लोकशङ्करः, नमामि जीवकुलम्

अन्वयः – त्रिनयनमूर्ति: ……(i)…… तं प्रतिदिवसम् अहं …..(ii)…… | हि …..(iii)…… चतुर्मुखः जगतः स्त्रष्टा तेन …… (iv)……स ृष्टम्।
उत्तरम्:
(i) लोकशङ्करः
(ii) नमामि
(iii) अयम्
(iv) जीवकुलम्

(ii) पञ्चाङ्गुलयो मम करकमले
लोको विदधति गणनाम्।
सुरसेनानीः षण्मुखदेवः
सततं पात्ययममरगणम्।

मञ्जूषा – गणनाम्, पञ्च षण्मुखदेवः पाति

अन्वयः – मम करकमले …… (i)…… अङ्गुलयः, लोक: …..(ii)……विदधति। अयम् सुरसेनानीः ………(iii) ………अमरगणम् सततम् ……(iv)……।
उत्तरम्:
(i) पञ्च
(ii) गणनाम्
(iii) षण्मुखदेवः
(iv) पाति

३. रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माण कुरुत-

(i) अहम् प्रतिदिवसम्शंकरम्नमामि।
उत्तरम्:
अहम् प्रतिदिवसम् कं नमामि ?

(ii) करकमलेपञ्चअङ्गुलयः भवन्ति।
उत्तरम्:
करकमले कति अङ्गुलयः भवन्ति ?

(iii) सप्ताहे सप्तवासराःभवन्ति।
उत्तरम्:
सप्ताहे सप्त के भवन्ति ?

(iv) सप्तऋषयःख्याताः।
उत्तरम्:
सप्त के ख्याता : ?

(v) दश दिशः प्रसिद्धाः सन्ति।
उत्तरम्:
कति दिशः प्रसिद्धाः सन्ति ?

४. शब्दानाम् पुरतः उचितां संख्यां लिखन्तु।

(i) आकाशे …….. चन्द्रः शोभते। (२, ३, १)
उत्तरम्:
१

(ii) मासे ……. दिवसाः भवन्ति। (३०, २७, ३२)
उत्तरम्:
३०

(iii) एकस्मिन् वर्षे ………. मासाः भवन्ति। (१०, १२, ११)
उत्तरम्:
१२

(iv) मम …….. हस्तौ स्तः। (३, ४, २)
उत्तरम्:
२

(v) स्वरा: ……… सन्ति। (७, ८, ७)
उत्तरम्:
७

५. अधोलिखितानां पदानां समुचितान् अर्थान् मेलयत-

उत्तरम्: