NCERT Solutions • Class 6 Sanskrit (Deepakam - दीपकम्) |
Click here to access the bestDeepakam Chapter 2 Question Answer एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? textbook exercise questions and answers.
एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? Class 6th Sanskrit Deepakam Chapter 2 Question Answer
वयम् अभ्यासं कुर्मः
१. उदाहरणं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
(उदाहरण देखकर रिक्त स्थानों को पूरा करें।)
यथा-बालकः–बालकौ–बालकाः
(क) चषक: ………… ………..
(ख) ……… ………… देवा:
(ग) सैनिक: …….. ……….
(घ) ……. रजकौ ………..
(ङ) तन्त्रज्ञ: …… ………..
उत्तरम्:
२. उदाहरणानुसारं पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्त स्थानेषु संयोजयन्तु।
(उदाहरण के अनुसार पट्टिका से पदों को चुनकर रिक्त स्थानों में जोड़ें)
यथा – सः शुकः। ………… ……….
सः ………… ……….. …………
सा ………… ……….. …………
तत् …….. ……….. ………….
शुक: स्यूतः अजा फलम् पुष्पम् महिषी वृक्ष: कुक्कुरः पार्वती पुस्तकम्
उत्तरम्:
३. चित्राणि दृष्ट्वा संस्कृतपदानि लिखन्तु।
(चित्र देखकर संस्कृत पदों को लिखें।)
(क)
……………
उत्तरम्:
पुस्तकम्
(ख)
……………
उत्तरम्:
बालकौ
(ग)
……………
उत्तरम्:
सैनिक:
(घ)
……………
उत्तरम्:
वातायनम्
(ङ)
उत्तरम्:
(ङ) गायिका
(च)
……………
उत्तरम्:
त्रिशूल:
४. उदाहरणानुसारं पट्टिकात पदानि चित्वा रिक्तस्थानेषु लिखन्तु |
(उदाहरणानुसार पट्टिका से पदों को चुनकर रिक्त स्थानों में लिखो।)
बालकाः वृक्षा: शिक्षिका: पुष्पम् फलम् अजा:
मापिकाः गायिका रजक: फलानि सः लेखनी
एकवचनम् बहुवचनम्
यथा-पुष्पम्बालकाः
(क) ………….. …………..
(ख) ………….. ………….
(ग) ………….. ………….
(घ) ………….. …………..
उत्तरम्:
एकवचनम् – बहुवचनम्
(क) फलम् – वृक्षा:
(ख) रजक: – शिक्षिका :
(ग) गायिका – अजा:
(घ) सः – मापिकाः
(ङ) लेखनी – फलानि
५. पट्टिकायां कानिचन पदानि सन्ति, तानि पदानि उचिते घटे परयन्तु।
(पट्टिका में कुछ पद हैं, उन पदों को उचित घड़े में पूरा करें।)
सैनिक: कुक्कुरः गायिका महिषी
जलम् चषक: द्वारम् फलम्
वृद्धा वृक्ष: अजा वातायनम्
अङ्कनी पुस्तकम् शुक:
उत्तरम्:
६. उदाहरणानुसारं पट्टिकातः उपयुक्तपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
(उदाहरणानुसार पट्टिका (पट्टी) से उपयुक्त पद चुनकर रिक्त स्थानों को पूरा करें)
माला युवकौ पाठशाला मुखम् कमले
भवनानि बिडालः छात्रा: लेखन्यौ माला:
उत्तरम्-
७. निम्नलिखितानि वाक्यानि अधिकृत्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु।
(निम्नलिखित वाक्यों को अधिकृत कर उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माण करें।)
यथा सः गजः। –सः कः ?
(क) सः बालकः। – …………..
(ख) सा लता। – …………..
(ग) सा नदी। – ………….
(घ) तत् फलम्। – ……….
(ङ) सः वृक्षः। – ………….
उत्तरम्:
(क) सः बालकः। – सः कः ?
(ख) सा लता। – सा का?
(ग) सा नदी। – सा का?
(घ) तत् फलम्। – तत् किम्?
(ङ) सः वृक्षः। – सः कः ?
८. परस्परं सम्बद्धानि पदानि संयोजयन्तु, रिक्तस्थानेषु पूरयन्तु च।
(परस्पर संबंध पदों को मिलाएँ और रिक्त स्थानों में भरें।)
उत्तरम्:
९. कोष्ठकेभ्यः उचितानि पदानि चित्वा वाक्यानि रचयन्त।
(कोष्ठकों से उचित पद चुनकर वाक्य-रचना करें।)
यथा – कः / का लिखति ? लेखकः लिखति। छात्रः लिखति। सा लिखति।
(क) कः / का धावति ? (बालकाः, बालिका, शुनकः) ……….। ……….। ……….।
(ख) कः / का पठति ? ( सुरेश, जानकी, नलिनी) ……….। ……….। ……….।
(ग) किं पतति ? (फलम् जलम्, कुसुमम्) ……….। ……….। ……….।
(घ) का / कः गच्छति ? (शिक्षिका, बालिका, तन्त्रज्ञः) ……….। ……….। ……….।
(ङ) का / क: / किम् अस्ति ? (माता, पिता, वाहनम्) ……….। ……….। ……….।
उत्तरम्:
(क) कः / का धावति ? (बालकाः, बालिका, शुनकः) शुनकः धावति। बालिका धावति। सा धावति।
(ख) कः / का पठति ? ( सुरेश, जानकी, नलिनी) सुरेशः पठति। जानकी पठति। नलिनी पठति।
(ग) किं पतति ? (फलम् जलम्, कुसुमम्) फलम् पतति। जलम् पतति। कुसुमम् पतति।
(घ) का / कः गच्छति ? (शिक्षिका, बालिका, तन्त्रज्ञः) शिक्षिका गच्छति। बालिका गच्छति। तन्त्रज्ञः गच्छति।
(ङ) का / क: / किम् अस्ति ? (माता, पिता, वाहनम् ) माता अस्ति। पिता अस्ति। वाहनम् अस्ति।
योग्यताविस्तरः
अकारान्तः शब्दः
(अकारान्त शब्द)
यस्य शब्दस्य अन्ते ‘अ’ वर्णः अस्ति सः अकारान्तः शब्दः भवति।
(जिस शब्द के अन्त में ‘अ’ वर्ण है वह अकारान्त होता है।)
(एतादृश: शब्द: पुंलिङ्गे अथवा नपुंसकलिङ्गे भवति।)
(इस तरह के शब्द पुंल्लिङ्ग अथवा नपुंसकलिङ्ग होता है)
यथा- बालक् + अ हस्त् + अ अज् + अ
फल् + अ ज्ञान् + अ गृह अ
आकारान्तः शब्दः
(आकारान्त शब्द)
यस्य शब्दस्य अन्ते ‘आ’ वर्णः अस्ति सः आकारान्तः शब्दः भवति।
(जिस शब्द के अन्त में ‘आ’ वर्ण है वह आकारान्त शब्द होता है।)
(एतादृश: शब्द: प्रायश: स्त्रीलिङ्गे भवति।)
(इस तरह के शब्द प्राय: स्त्रीलिङ्ग में होता है)
यथा बालिक् + आ रम् + आ लत् + आ
ईकारान्तः शब्दः
(ईकारान्त शब्द)
यस्य शब्दस्य अन्ते ‘ई’ वर्णः अस्ति सः ईकारान्तः शब्दः भवति।
(जिस शब्द के अन्त में ‘ई’ वर्ण है वह ईकारान्त शब्द होता है।)
(ईकारान्तः शब्दः प्रायश: स्त्रीलिंगे भवति।)
(ईकारान्त शब्द प्राय: स्त्रीलिङ्ग में होता है।)
यथा- नद् + ई लेखन् + ई घट् + + ई
तत् एतत् किम्
अनुवाद –
परियोजनाकार्यम्
(परियोजना कार्य )
१. गृहजनानां मित्राणां वा साहाय्येन पञ्चदश (१५) गृहवस्तुनामानि लिङ्गविभागेन लिखन्तु।
(घर के लोगों अथवा मित्रों की सहायता से 15 घर की वस्तुओं के नाम लिङ्गविभाग द्वारा लिखें।)
उत्तरम्:
२. अधः केचन व्यावहारिकाः शब्दाः सन्ति। तेषाम् अर्थं शिक्षकस्य साहाय्येन अन्विष्य लिखन्तु।
(नीचे कुछ व्यावहारिक शब्द हैं। उनके अर्थ शिक्षक की सहायता से जानकर लिखें)
उत्तरम्:
छात्रा स्वयं करिष्यन्ति।
अतिरिक्तः अभ्यासः
१. अधोलिखितानाम् एकवचनरूपाणि लिखत- (निम्नलिखित शब्दों के एकवचन रूप लिखें।)
(क) बालकाः
उत्तरम्:
बालकः
(ख) वृक्षा:
उत्तरम्:
वृक्ष:
(ग) गजा:
उत्तरम्:
गजः
(घ) बालिकाः
उत्तरम्:
बालिका
(ङ) वैद्या:
उत्तरम्:
वैद्या
(च) अजा:
उत्तरम्:
अज
२. अधोलिखितानाम् द्विवचनरूपाणि लिखत-
(निम्नलिखित के द्विवचन रूप लिखें)
(क) पत्रम्
उत्तरम्:
पत्रे
(ख) चक्रम्
उत्तरम्:
चक्रे
(ग) पुस्तकम्
उत्तरम्:
पुस्तके
(घ) पठति
उत्तरम्:
पठतः
(ङ) पिबति
उत्तरम्:
पिबतः
(च) खादति
उत्तरम्:
खादतः
अतिरिक्तः अभ्यासः
१. अधोलिखितानाम् एकवचनरूपाणि लिखत-
(निम्नलिखित शब्दों के एकवचन रूप लिखें।)
(क) बालकाः
उत्तरम्:
बालक:
(ख) वृक्षा:
उत्तरम्:
वृक्षः
(ग) गजा:
उत्तरम्:
गजः
(घ) बालिकाः
उत्तरम्:
बालिका
(ङ) वैद्या:
उत्तरम्:
वैद्या
(च) अजा
उत्तरम्:
अज
२. अधोलिखितानाम् द्विवचनरूपाणि लिखत-
(निम्नलिखित के द्विवचन रूप लिखें)
(क) पत्रम्
उत्तरम्:
पत्रे
(ख) चक्रम्
उत्तरम्:
चक्रे
(ग) पुस्तकम्
उत्तरम्:
पुस्तके
(घ) पठति
उत्तरम्:
पठतः
(ङ) पिबति
उत्तरम्:
पिबतः
(च) खादति
उत्तरम्:
खादतः
CBSE 2026-27 Board Exam Preparation & Practice Papers
Free Chapter Notes & Question Bank by BoardExams.in