NCERT Solutions • Class 6 Sanskrit (Deepakam - दीपकम्) |
Click here to access the bestDeepakam Chapter 8 Question Answer बुद्धिः सर्वार्थसाधिका textbook exercise questions and answers.
बुद्धिः सर्वार्थसाधिका Class 6th Sanskrit Deepakam Chapter 8 Question Answer
वयम् अभ्यासं कुर्मः
१. पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु।
(क) सरोवरस्य तीरे सुकोमलभूमौ बिलेषु के निवसन्ति ?
उत्तरम्:
शशका:
(ख) केषां परिभ्रमणेन शशकाः क्षतविक्षताः मृताः च भवन्ति ?
उत्तरम्:
गजानां
(ग) शशकराजः कस्य समीपं गच्छति?
उत्तरम्:
गजराजस्य
(घ) के स्वमतं प्रकाशयन्ति ?
उत्तरम्:
शशका:
(ङ) कः चन्द्रं नमति ?
उत्तरम्:
गजराजः
(च) के सुखेन तिष्ठन्ति ?
उत्तरम्:
शशका:
२. पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु।
(क) चन्द्रः कदा प्रसन्नः भवति ?
उत्तरम्:
यदा शशका: जीवन्ति तदा एव चन्द्रः प्रसन्नः भवति।
(ख) सायङ्काले केषां सभा भवति ?
उत्तरम्:
सायङ्काले शशकानां सभा भवति।
(ग) शशकाः किमर्थम् उपायं चिन्तयन्ति ?
उत्तरम्:
शशकाः स्वरक्षार्थम् उपायं चिन्तयन्ति।
(घ) चन्द्रः केन नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ?
उत्तरम्:
चन्द्रः ‘शशाङ्कः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति।
(ङ) “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलाव:” इति कः कथयति ?
उत्तरम्:
“आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एवं सरोवरं प्रति चलावः। ” इति शशकः कथयति।
३. पाठस्य आधारेण पट्टिकातः क्रियापदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु।
निवसन्ति चिन्तयन्ति भवति कथयति तिष्ठति
(क) किं चन्द्रः सरोवरे …………..।
उत्तरम्:
तिष्ठति
(ख) सर्वे शशका: उपाय ………..।
उत्तरम्:
चिन्तयन्ति
(ग) सायंकाले शशकानां सभा ………।
उत्तरम्:
भवति
(घ) शशकाः सरोवरस्य तीरे ………।
उत्तरम्:
निवसन्ति
(ङ) सः गजराजं ……….।
उत्तरम्:
कथयति
४. उदाहरणानुसारं निम्नलिखितानां पदानां वचनं पुरुषं च लिखन्तु।
पदम् | पुरुषः | वचनम् |
यथा – चिन्तयति | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् |
तिष्ठन्ति | …………… | …………… |
जीवन्ति | …………… | …………… |
नमति | …………… | …………… |
कथयति | …………… | …………… |
गच्छति | …………… | …………… |
पदम् | पुरुषः | वचनम् |
यथा – चिन्तयति | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् |
तिष्ठन्ति | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् |
जीवन्ति | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् |
नमति | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
कथयति | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
गच्छति | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
५. उदाहरणानुसारं समुचितैः क्रियापदैः रिक्तस्थानान पूरयन्तु।
धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
यथा- गम् | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति |
कथ् | कथयति | …. | |
स्था | तिष्ठन्ति | ||
कृ | करोमि | कुर्वः | |
जीव् | जीवन्ति | ||
चल् | चलाव: |
धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
यथा- गम् | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति |
कथ् | कथयति | कथयतः | कथयन्ति |
स्था | तिष्ठति | तिष्ठतः | तिष्ठन्ति |
कृ | करोमि | कुर्वः | कुर्मः |
जीव् | जीवति | जीवतः | जीवन्ति |
चल् | चलामि | चलाव: | चलामः |
६. चित्रस्य आधारेण पञ्च वाक्यानि लिखन्तु।
उत्तरम्:
(क) ………………..
(ख) ……………….
(ग) ……………….
(घ) ……………….
(ङ) ……………….
उत्तरम्:
(क) एतत् चित्रम् उपवनस्य अस्ति।
(ख) एष: वृक्ष: सेवफलस्य अस्ति।
(ग) वृक्षस्य अधः सेवफलानि सन्ति।
(घ) सेवफलानि खादित्वा बालकाः प्रसन्नाः भवन्ति।
(ङ) सेवफलस्य वर्णः रक्तः अस्ति।
७. अधोलिखितानां पर्यायपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
उत्तरम्:
(क) गजः हस्ती
(ख) पदम् चरण:
(ग) चन्द्रः शशाङ्क:
(घ) सरोवर: जलाशय:
(ङ) प्रजा जनता
योग्यताविस्तरः
१. कार्यारम्भात् कार्यपरिसमाप्तेः कालः वर्तमानकालः उच्यते।
२. वर्तमान कालस्य कृते लट्लकारः भवति।
३. लकारेषु त्रयः पुरुषाः (प्रथम मध्यमः उत्तमः) एवञ्च त्रीणि वचनानि (एकवचनम् द्विवचनम् बहुचनम्) भवन्ति।
लट्लकारस्य क्रियापदे अधोलिखितानि चिह्नानि भवन्ति।
पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
प्रथमपुरुष: | ति | तः | अन्ति |
मध्यमपुरुष: | सि | थः | थ |
उत्तमपुरुष: | मि | वः | मः |
पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
प्रथमपुरुष: | पठति | पठतः | पठन्ति |
मध्यमपुरुष: | पठसि | पठथः | पठथ |
उत्तमपुरुष: | पठामि | पठाव: | पठामः |
परियोजनाकार्यम
पाठे पठितानां धातुरूपाणां संग्रहणं कुर्वन्तु। तेषां पुरुषं वचनं च लिखन्तु।
उत्तरम्:
पठित-अवबोधनम्
पठित- सामग्रीम् आधृत्य अवबोधनकार्यम्
१. निम्नलिखितं गद्याशं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर प्रश्नों के उत्तर लिखिए)
गजराजः शशकेन सह सरोवरस्य समीपं गच्छति। सः जले चन्द्रस्य प्रतिबिम्बं पश्यति चकितः च भवति। सः भयेन चन्द्रं नमति। ततः सः गजयूथेन सह अन्यत्र गच्छति। सः गजयूथः पुनः कदापि तस्य सरोवरस्य समीपं न आगच्छति। शशकाः तत्र सुखेन तिष्ठन्ति। सत्यम् एव उक्तम् -‘बुद्धिः सर्वार्थसाधिका।’।
प्रश्ना:-
I. एकपदेन उत्तरत-
(i) कः भयेन चन्द्रं नमति ?
उत्तरम्:
गजराज :
(ii) गजराजः जले कस्य प्रतिबिम्बम् पश्यति?
उत्तरम्:
चन्द्रस्य
(iii) गजराजः केन सह सरोवरस्य समीपं गच्छति ?
उत्तरम्:
शशकेन
(iv) के सुखेन तिष्ठन्ति ?
उत्तरम्:
शशका:
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-
गजयूथः पुनः कदापि कुत्र न आगच्छति ?
उत्तरम्:
गजयूथः पुनः कदापि सरोवरस्य समीपं न आगच्छति।
III. निर्देशानुसारं उत्तरत-
(i) ‘जले’ अत्र का विभक्तिः ?
(क) प्रथमा
(ख) तृतीया
(ग) पञ्चमी
(घ) सप्तमी
उत्तरम्:
(घ) सप्तमी
(ii) ‘तिष्ठन्ति’ इत्यत्र कः धातुः ?
(क) तिष्ठ्
(ख) स्थ
(ग) स्था
(घ) स्थ
उत्तरम्:
(ग) स्था
२. रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(i)शशकाःस्वरक्षार्थं उपायम् अचिन्तयत्।
उत्तरम्:
केस्वरक्षार्थं उपायम् अचिन्तयत् ?
(ii) वयम् शशकाःतस्यप्रजाः स्मः।
उत्तरम्:
वयम् शशका:कस्यप्रजाः स्मः ?
(iii) चन्द्रःसरोवरेतिष्ठति।
उत्तरम्:
चन्द्रःकुत्रतिष्ठति ?
(iv)शशकराज:गजराजस्य समीपं गच्छति।
उत्तरम्:
क:गजराजस्य समीपं गच्छति ?
(v) गजराजः भयेनचन्द्रम्नमति।
उत्तरम्:
गजराज भयेनकम्नमति ?
३. मञ्जूषात: समानार्थकानि पदानि चित्वा लिखत-
(i) रवि: ……………..
(ii) चन्द्रः …………..
(iii) जलाशयः ………..
(iv) हस्ती ……………
(v) तीरे ………….
उत्तरम्:
(i) रवि: सूर्य:
(ii) चन्द्रः शशाङ्क:
(iii) जलाशय: सरोवर:
(iv) हस्ती गजः
(v) तीरे तटे
४. कथापूर्ति
मञ्जूषायाः उचितपदैः कथापूर्तिः कुरुत –
पिपासाकुलं क्षतविक्षताः, वासस्थानम्, सरोवरस्य, नित्यजलपूर्णः, शशक- बिलानि, उपाय, सह, प्रसन्नः, प्रतिबिम्बम्
एकस्मिन् वने एक: ……..(i) ……… महान् सरोवर: अस्ति। कदाचित् एकं …….(ii)……. गजयूथं वनान्तरात् तत्र आगच्छति। तस्य च सरोवरस्य तीरे समन्तात् सुकोमलभूमौ बहुनि ………..(iii)…….. सन्ति, येषु बहवः शशकाः निवसन्ति। गजानां परिभ्रमणेन तेषु बिलेषु बहवः शशकाः …….(iv)…….. भवन्ति। ते दुःखम् अनुभवन्ति। स्वरक्षार्थं च ते …..(v)….. चिन्तयति।। शशकराज : गजराजं कथयति – ” हे गजराज ! एषः सरोवर: चन्द्रस्य …….(vi)…….. अस्ति। यदा शशका: जीवन्ति तदा एव चन्द्रः ……(vii)……. भवति। ” गजराजः शशकराजेन ……..(viii)…… सरोवरस्य समीपं गच्छति। सः जले चन्द्रस्य ……(ix)…. पश्यति। सः गजयूथः पुनः कदापि ……..(x) ……. समीपं न आगच्छति।
उत्तरम्:
(i) नित्यजलपूर्ण:
(ii) पिपासाकुलं
(iii) शशक – बिलानि
(iv) क्षतविक्षता:
(v) उपायं
(vi) वासस्थानं
(vii) प्रसन्नः
(viii) सह
(ix) प्रतिबिम्बम्
(x) सरोवरस्य
CBSE 2026-27 Board Exam Preparation & Practice Papers
Free Chapter Notes & Question Bank by BoardExams.in