NCERT Solutions for Class 6 sanskrit Chapter 4: Class 6 Sanskrit Chapter 4

Click here to access the bestDeepakam Chapter 4 Question Answer अहं प्रातः उत्तिष्ठामि textbook exercise questions and answers.

अहं प्रातः उत्तिष्ठामि Class 6th Sanskrit Deepakam Chapter 4 Question Answer

वयम् अभ्यासं कुर्मः

१. पट्टिकातः शिष्टाचारस्य पदानि चित्वा लिखन्तु।

कलह: गुरुवन्दनम् वृद्धसेवा अतिथिसत्कारः अहङ्कारः
मातृप्रेम पितृभक्ति: ज्येष्ठेषु आदर: कनिष्ठेषु प्रीतिः परस्परद्वेषः
बन्धुषु प्रीतिः असूया स्वाभिमानम् परोपकारः
प्राणिषु दया प्रियवचनम् हिंसा सत्यकथनम् सत्पात्रे दानम्
सर्वेषु मैत्रीभावः अहिंसा समयपालनम् स्वच्छता प्रकृतिरक्षणम्
भ्रातृषु भगिनीषु स्नेहः
यथा – गुरुवन्दनम् …………….. ……………….. ……………
…………… …………….. ……………. …………..
…………… …………….. ……………. …………..
…………… …………….. ……………. …………..
उत्तरम्:
गुरुवन्दनम्, वृद्धसेवा, अतिथिसत्कार: मातृप्रेमः, पितृभक्तिः, ज्येष्ठेषु आदरः
कनिष्ठेषु प्रीतिः, बन्धुषु प्राणिषु दया, प्रीति: स्वाभिमानम्, परोपकारः प्रियवचनम्, सत्यकथनम्, सत्पात्रे दानम्, सर्वेषु मैत्रीभावः, समयपालनम्, स्वच्छता, प्रकृतिरक्षणम्, भातृषु भगिनीषु च स्नेह।

२. उदाहरणानुगुणं समयं संख्याभिः लिखन्तु।

यथा-पादोन- सप्तवादनम् –‘६:४५
सार्ध-दशवादनम् – ……………
दशवादनम् – ………….
सपाद-पैंड्वादनम् – ……………
सार्ध-चतुर्वादनम् – ………….
पादोन-एकादशवादनम् – ………….
उत्तरम्:
सार्ध-दशवादनम् – १०:३०
दशवादनम् – १०:००
सपाद-षड्वादनम् – ०६:१५
सार्ध-चतुर्वादनम् – ०४:३०
पादोन-एकादशवादनम् – १०:४५

३. उदाहरणानुगुणं समयम् अक्षरैः लिखन्तु।

यथा – ०६:०० –”षड्वादनम्”
१२:०० – ………….
०५:३० – ………….
०६:४५ – ………….
०९:४५ – ……….
११:३० – …………
उत्तरम्:
१२:०० – द्वादशवादनम्
०५:३० – सार्ध – पञ्चवादनम्,
०६:४५ – पादोन-सप्तवादनम्
०९:४५ – पादोन-दशवादनम्
११:३० – सार्ध एकादश वादनम्

४. उदाहरणानुगुणं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु।

यथा सः सार्ध – सप्तवादने अध्ययनं करोति।
“स:” “कदा अध्ययनं करोति?

(क) सा सपाद – नववादने विद्यालयं गच्छति।
-………………………?
उत्तरम्:
सा कदा विद्यालयं गच्छति ?

(ख) सतीशः सार्ध – द्वादशवादने भोजनं करोति।
-………………………?
उत्तरम्:
सतीशः कदा भोजनं करोति ?

(ग) यानं पञ्चवादने आगच्छति।
-………………………?
उत्तरम्:
यानं कदा आगच्छति?

(घ) गोपालः षड्वादने गोदोहनं करोति।
-………………………?
उत्तरम्:
गोपालः कदा गोदोहनं करोति ?

(ङ) माता दशवादने कार्यालयं गच्छति।
उत्तरम्:
माता कदा कार्यालयं गच्छति ?

५. स्वस्य दिनचर्यां सरलवाक्यैः लिखन्तु।

यथा –अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि।………………।
–“अहं प्रातः षड्वादने उत्तिष्ठामि
– ………………। ………………।
– ………………। ………………।
– ………………। ………………।
– ………………। ………………।
– ………………। ………………।
उत्तरम्:
अहम् प्रातः पञ्चवादने उत्तिष्ठामि।
अहम् षड्वादने उद्यानं गच्छामि।
अहम् सार्ध षड्वादने स्नानादिकम् करोमि।
अहम् सपाद-सप्तवादने प्रातराशम् करोमि।
अहम् अष्ट-वादने विद्यालयम् गच्छामि।

६. वाक्येषु • शिष्टाचारपदं योजयन्तु।

नियमपालनं सेवां मैत्रीभावः साहाय्यं सत्कारं दयाभाव:

यथा – युवक: मातापित्रोः सेवां करोति।

(क) सा दुर्बलानां …………. करोति।
उत्तरम्:
साहाय्यं

(ख) सर्वेषु प्राणिषु ……….. भवतु।
उत्तरम्:
दयाभावः

(ग) सर्वे छात्रा : पाठशालायाः ……… कुर्वन्तु।
उत्तरम्:
नियमपालनं

(घ) वयं सर्वे अतिथीनां ………… कुर्मः।
उत्तरम्:
सत्कारं

(ङ) परस्परं छात्रेषु ……… भवतु।
उत्तरम्:
मैत्रीभावः

योग्यताविस्तरः

भारतीयज्ञान- परम्परायां समयः घटीयन्त्राणि च

प्राचीनभारते जनाः समयनिर्देशार्थं सूर्यस्य गतिं पश्यन्ति म। तस्य कृते ते बहुविधस्य विज्ञानस्य आविष्करणं कृतवन्तः। तादृशानि विज्ञानयन्त्राणि सामान्यतः वयं प्रसिद्धेषु देवालयेषु पश्यामः। यथा ओडिशाराज्ये कोणार्कक्षेत्रे विद्यमाने सूर्यमन्दिरे चक्राणि सन्ति।

परियोजनाकार्यम् |

१. स्फोरकपत्रे घटीनां चित्राणि रचयन्तु तेषु विविधान् रङ्गान् पूरयन्तु संस्कृतेन समयं च लिखन्तु।
२. मात्रा / पित्रा सहं चर्चां कृत्वा स्वस्या: / स्वस्य दिनचर्यां संस्कृतेन लिखन्तु।
३. शिष्टाचारस्य विषये पञ्चानां श्लोकानां संग्रह कुर्वन्तु स्मरन्तु च।
उत्तरम्:
(1) छात्राः स्वयमेव कुरुत।

(2) मात्रा / पित्रा सह चर्चा कृत्वा स्वस्य दिनचर्या।
अहम् प्रातः पञ्चवादने उत्तिष्ठामि। मम मात्रा सह योगासनं करोमि। अहम् पित्रा सह उद्याने भ्रमणाय प्रतिदिनं गच्छामि। तदनंतरम् शौचं स्नानादिकं कृत्वा प्रातराशं करोमि। ततः सप्तवादने पित्रा सह विद्यालयम् गच्छामि। विद्यालयात् आगत्य द्विवादने भोजनं कृत्वा स्वाध्ययनं करोमि। सायं पञ्च-वादने मित्रैः सह खेलितुम् क्रीडाक्षेत्रं
गच्छामि। पुनः गृहम् आगत्य अष्ट-वादने रात्रिभोजनं सपरिवारं करोमि।

(3) शिष्टाचारस्य पञ्चश्लोकाः

पठित-अवबोधनम्

१. अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नान् उत्तरत-
अहम् सप्तवादने प्रार्थनां करोमि, गीतापाठं च करोमि। तदनन्तरम् मातुः पितुः च चरणवन्दनं करोमि। अहम् सार्ध – सप्तवादने प्रातराशं करोमि। तदनन्तरम् अष्टवादने विद्यालयं गच्छामि।

प्रश्ना:-

(i) सा अष्टवादने कुत्र गच्छति ?
उत्तरम्:
विद्यालयं

(ii) सा सार्ध – सप्तवादने किम् करोति ?
उत्तरम्:
प्रातराशं

(iii) किम् सा प्रार्थनां करोति ?
उत्तरम्:
आम्

(iv) मातुः पितुः च किम् करोति ?
उत्तरम्:
चरणवन्दनम्

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(i) सा सप्तवादने किम् – किम् करोति ?
उत्तरम्:
सा सप्तवादने प्रार्थनां गीतापाठं च करोति।

III. निर्देशानुसारं उत्तरत-

(i) ‘गच्छामि’ इति पदे कः धातुः ?
(क) गम्
(ख) गच्
(ग) गच्छ
(घ) गच्छामि
उत्तरम्:
(क) गम्

(ii) ‘करोमि ‘ इत्यत्र कः लकारः ?
(क) लोट्
(ख) लङ्
(ग) लट्
(घ) लृट्
उत्तरम्:
(ग) लट्

२. प्रश्ननिर्माणम्-

रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(i)सादिनचर्याम् वदति।
उत्तरम्:
कादिनचर्याम् वदति ?

(ii) स: जलम् पिबति।
उत्तरम्:
सःकिम्पिबति ?

(iii) सः सप्तवादने विद्यालयं गच्छति।
उत्तरम्:
सः सप्तवादनेकुत्रगच्छति ?

(iv) सः पञ्चवादने उत्तिष्ठति।
उत्तरम्:
सःकदाउत्तिष्ठति?

(v) तस्य नाम सन्दीपः अस्ति।
उत्तरम्:
कस्यनाम सन्दीपः अस्ति ?

३. समयं संख्याभिः लिखत-

(i) पादोन-अष्टवादनम्।
उत्तरम्:
07:45

(ii) सार्ध-पञ्चवादनम्।
उत्तरम्:
05:30

(iii) सपाद – पञ्चवादनम्।
उत्तरम्:
05:15

(iv) पादोन- नववादनं।
उत्तरम्:
08:45

(v) द्वादश वादनम्।
उत्तरम्:
12:00

(vi) सार्ध एकादशवादनम्।
उत्तरम्:
11:30

४. उचितैः अर्थैः सह मेलनं कुरुत-

उत्तरम्: